| ÆNEADUM genetrix, hominum divomque voluptas, | |
| alma Venus, cæli subter labentia signa | |
| quæ mare navigerum, quæ terras frugiferentis | |
| concelebras, per te quoniam genus omne animantum | |
| 05 | concipitur visitque exortum lumina solis: | |
| te, dea, te fugiunt venti, te nubila cæli | |
| adventumque tuum, tibi suavis dædala tellus | |
| summittit flores, tibi rident æquora ponti | |
| placatumque nitet diffuso lumine cælum. | |
| 10 | Nam simul ac species patefactast verna diei | |
| et reserata viget genitabilis aura favoni, | |
| aëriæ primum volucris te, diva, tuumque | |
| significant initum perculsæ corda tua vi. | |
| Inde feræ pecudes persultant pabula læta | |
| 15 | et rapidos tranant amnis: ita capta lepore | |
| te sequitur cupide quo quamque inducere pergis. | |
| Denique per maria ac montis fluviosque rapacis | |
| frondiferasque domos avium camposque virentis | |
| omnibus incutiens blandum per pectora amorem | |
| 20 | efficis ut cupide generatim sæcla propagent. | |
| Quæ quoniam rerum naturam sola gubernas | |
| nec sine te quicquam dias in luminis oras | |
| exoritur neque fit lætum neque amabile quicquam, | |
| te sociam studeo scribendis versibus esse, | |
| 25 | quos ego de rerum natura pangere conor | |
| Memmiadæ nostro, quem tu, dea, tempore in omni | |
| omnibus ornatum voluisti excellere rebus. | | |
| Quo magis æternum da dictis, diva, leporem. | |
| Effice ut interea fera moenera militiai | |
| 30 | per maria ac terras omnis sopita quiescant; | |
| nam tu sola potes tranquilla pace juvare | |
| mortalis, quoniam belli fera moenera Mavors | |
| armipotens regit, in gremium qui sæpe tuum se | |
| reiicit æterno devictus vulnere amoris, | |
| 35 | atque ita suspiciens tereti cervice reposta | |
| pascit amore avidos inhians in te, dea, visus | |
| eque tuo pendet resupini spiritus ore. | |
| Hunc tu, diva, tuo recubantem corpore sancto | |
| circum fusa super, suavis ex ore loquellas | |
| 40 | funde petens placidam Romanis, incluta, pacem; | |
| nam neque nos agere hoc patriai tempore iniquo | |
| possumus æquo animo nec Memmi clara propago | |
| talibus in rebus communi desse saluti. | |
| omnis enim per se divum natura necessest | |
| 45 | immortali ævo summa cum pace fruatur | |
| semota ab nostris rebus seiunctaque longe; | |
| nam privata dolore omni, privata periclis, | |
| ipsa suis pollens opibus, nihil indiga nostri, | |
| nec bene promeritis capitur nec tangitur ira. | |
| * | |
| 50 | Quod superest, vacuas auris [animumque sagacem] | |
| semotum a curis adhibe veram ad rationem | |
| ne mea dona tibi studio disposta fideli, | |
| intellecta prius quam sint, contempta relinquas; | |
| nam tibi de summa cæli ratione deumque | |
| 55 | disserere incipiam et rerum primordia pandam, | |
| unde omnis natura creet res auctet alatque | |
| quove eadem rursum natura perempta resolvat, | |
| quæ nos materiem genitalia corpora rebus | |
| reddunda in ratione vocare et semina rerum | |
| 60 | appellare suëmus et hæc eadem usurpare | |
| corpora prima, quod ex illis sunt omnia primis. | |
| Humana ante oculos foede cum vita jaceret | |
| in terris oppressa gravi sub religione, | |
| quæ caput a cæli regionibus ostendebat | |
| 65 | horribili super aspectu mortalibus instans, | |
| primum Graius homo mortalis tollere contra | |
| est oculos ausus primusque obsistere contra; | |
| quem neque fama deum nec fulmina nec minitanti | |
| murmure compressit cælum, sed eo magis acrem | |
| 70 | inritat animi virtutem, effringere ut arta | |
| naturæ primus portarum claustra cupiret. | |
| ergo vivida vis animi pervicit et extra | |
| processit longe flammantia moenia mundi | |
| atque omne immensum peragravit mente animoque, | |
| 75 | unde refert nobis victor quid possit oriri, | |
| quid nequeat, finita potestas denique cuique | |
| qua nam sit ratione atque alte terminus hærens. | |
| Quare religio pedibus subiecta vicissim | |
| obteritur, nos exæquat victoria cælo. | |
| 80 | Illud in his rebus vereor, ne forte rearis | |
| impia te rationis inire elementa viamque | |
| indugredi sceleris. quod contra sæpius illa | |
| religio peperit scelerosa atque impia facta. | |
| Aulide quo pacto Triviai virginis aram | |
| 85 | Iphianassai turparunt sanguine foede | |
| ductores Danaum delecti, prima virorum. | |
| Cui simul infula virgineos circum data comptus | |
| ex utraque pari malarum parte profusast, | |
| et mæstum simul ante aras adstare parentem | |
| 90 | sensit et hunc propter ferrum celare ministros | |
| aspectuque suo lacrimas effundere civis, | |
| muta metu terram genibus summissa petebat. | |
| Nec miseræ prodesse in tali tempore quibat, | |
| quod patrio princeps donarat nomine regem; | |
| 95 | nam sublata virum manibus tremibundaque ad aras | |
| deductast, non ut sollemni more sacrorum | |
| perfecto posset claro comitari Hymenæo, | |
| sed casta inceste nubendi tempore in ipso | |
| hostia concideret mactatu mæsta parentis, | |
| 100 | exitus ut classi felix faustusque daretur. | |
| Tantum religio potuit suadere malorum. | |
| Tutemet a nobis jam quovis tempore vatum | |
| terriloquis victus dictis desciscere quæres. | |
| Quippe etenim quam multa tibi jam fingere possunt | |
| 105 | somnia, quæ vitæ rationes vertere possint | |
| fortunasque tuas omnis turbare timore! | |
| Et merito; nam si certam finem esse viderent | |
| ærumnarum homines, aliqua ratione valerent | |
| religionibus atque minis obsistere vatum. | |
| 110 | Nunc ratio nulla est restandi, nulla facultas, | |
| æternas quoniam poenas in morte timendum. | |
| ignoratur enim quæ sit natura animai, | |
| nata sit an contra nascentibus insinuetur | |
| et simul intereat nobiscum morte dirempta | |
| an tenebras Orci visat vastasque lacunas | |
| an pecudes alias divinitus insinuet se, | |
| Ennius ut noster cecinit, qui primus amoeno | |
| detulit ex Helicone perenni fronde coronam, | |
| per gentis Italas hominum quæ clara clueret; | |
| etsi præterea tamen esse Acherusia templa | |
| Ennius æternis exponit versibus edens, | |
| quo neque permaneant animæ neque corpora nostra, | |
| sed quædam simulacra modis pallentia miris; | |
| unde sibi exortam semper florentis Homeri | |
| commemorat speciem lacrimas effundere salsas | |
| coepisse et rerum naturam expandere dictis. | |
| qua propter bene cum superis de rebus habenda | |
| nobis est ratio, solis lunæque meatus | |
| qua fiant ratione, et qua vi quæque gerantur | |
| in terris, tunc cum primis ratione sagaci | |
| unde anima atque animi constet natura videndum, | |
| et quæ res nobis vigilantibus obvia mentes | |
| terrificet morbo adfectis somnoque sepultis, | |
| cernere uti videamur eos audireque coram, | |
| morte obita quorum tellus amplectitur ossa. | |
| Quod super est, vacuas auris animumque sagacem | |
| semotum a curis adhibe veram ad rationem, | |
| ne mea dona tibi studio disposta fideli, | |
| intellecta prius quam sint, contempta relinquas. | |
| nam tibi de summa cæli ratione deumque | |
| disserere incipiam et rerum primordia pandam, | |
| unde omnis natura creet res, auctet alatque, | |
| quove eadem rursum natura perempta resolvat, | |
| quæ nos materiem et genitalia corpora rebus | |
| reddunda in ratione vocare et semina rerum | |
| appellare suemus et hæc eadem usurpare | |
| corpora prima, quod ex illis sunt omnia primis. | |
| Nec me animi fallit Graiorum obscura reperta | |
| difficile inlustrare Latinis versibus esse, | |
| multa novis verbis præsertim cum sit agendum | |
| propter egestatem linguæ et rerum novitatem; | |
| sed tua me virtus tamen et sperata voluptas | |
| suavis amicitiæ quemvis efferre laborem | |
| suadet et inducit noctes vigilare serenas | |
| quærentem dictis quibus et quo carmine demum | |
| clara tuæ possim præpandere lumina menti, | |
| res quibus occultas penitus convisere possis. | |
| hunc igitur terrorem animi tenebrasque necessest | |
| non radii solis neque lucida tela diei | |
| discutiant, sed naturæ species ratioque. | |
| Principium cujus hinc nobis exordia sumet, | |
| nullam rem e nihilo gigni divinitus umquam. | |
| quippe ita formido mortalis continet omnis, | |
| quod multa in terris fieri cæloque tuentur, | |
| quorum operum causas nulla ratione videre | |
| possunt ac fieri divino numine rentur. | |
| quas ob res ubi viderimus nil posse creari | |
| de nihilo, tum quod sequimur jam rectius inde | |
| perspiciemus, et unde queat res quæque creari | |
| et quo quæque modo fiant opera sine divom. | |
| Nam si de nihilo fierent, ex omnibus rebus | |
| omne genus nasci posset, nil semine egeret. | |
| e mare primum homines, e terra posset oriri | |
| squamigerum genus et volucres erumpere cælo; | |
| armenta atque aliæ pecudes, genus omne ferarum, | |
| incerto partu culta ac deserta tenerent. | |
| nec fructus idem arboribus constare solerent, | |
| sed mutarentur, ferre omnes omnia possent. | |
| quippe ubi non essent genitalia corpora cuique, | |
| qui posset mater rebus consistere certa? | |
| at nunc seminibus quia certis quæque creantur, | |
| inde enascitur atque oras in luminis exit, | |
| materies ubi inest cujusque et corpora prima; | |
| atque hac re nequeunt ex omnibus omnia gigni, | |
| quod certis in rebus inest secreta facultas. | |
| Præterea cur vere rosam, frumenta calore, | |
| vites autumno fundi suadente videmus, | |
| si non, certa suo quia tempore semina rerum | |
| cum confluxerunt, patefit quod cumque creatur, | |
| dum tempestates adsunt et vivida tellus | |
| tuto res teneras effert in luminis oras? | |
| quod si de nihilo fierent, subito exorerentur | |
| incerto spatio atque alienis partibus anni, | |
| quippe ubi nulla forent primordia, quæ genitali | |
| concilio possent arceri tempore iniquo. | |
| Nec porro augendis rebus spatio foret usus | |
| seminis ad coitum, si e nilo crescere possent; | |
| nam fierent juvenes subito ex infantibus parvis | |
| e terraque exorta repente arbusta salirent. | |
| quorum nil fieri manifestum est, omnia quando | |
| paulatim crescunt, ut par est semine certo, | |
| crescentesque genus servant; ut noscere possis | |
| quicque sua de materia grandescere alique. | |
| Huc accedit uti sine certis imbribus anni | |
| lætificos nequeat fetus submittere tellus | |
| nec porro secreta cibo natura animantum | |
| propagare genus possit vitamque tueri; | |
| ut potius multis communia corpora rebus | |
| multa putes esse, ut verbis elementa videmus, | |
| quam sine principiis ullam rem existere posse. | |
| Denique cur homines tantos natura parare | |
| non potuit, pedibus qui pontum per vada possent | |
| transire et magnos manibus divellere montis | |
| multaque vivendo vitalia vincere sæcla, | |
| si non, materies quia rebus reddita certast | |
| gignundis, e qua constat quid possit oriri? | |
| nil igitur fieri de nilo posse fatendum'st, | |
| semine quando opus est rebus, quo quæque creatæ | |
| aëris in teneras possint proferrier auras. | |
| Postremo quoniam incultis præstare videmus | |
| culta loca et manibus melioris reddere fetus, | |
| esse videlicet in terris primordia rerum | |
| quæ nos fecundas vertentes vomere glebas | |
| terraique solum subigentes cimus ad ortus; | |
| quod si nulla forent, nostro sine quæque labore | |
| sponte sua multo fieri meliora videres. | |
| Huc accedit uti quicque in sua corpora rursum | |
| dissoluat natura neque ad nihilum interemat res. | |
| nam siquid mortale e cunctis partibus esset, | |
| ex oculis res quæque repente erepta periret; | |
| nulla vi foret usus enim, quæ partibus eius | |
| discidium parere et nexus exsolvere posset. | |
| quod nunc, æterno quia constant semine quæque, | |
| donec vis obiit, quæ res diverberet ictu | |
| aut intus penetret per inania dissoluatque, | |
| nullius exitium patitur natura videri. | |
| Præterea quæ cumque vetustate amovet ætas, | |
| si penitus peremit consumens materiem omnem, | |
| unde animale genus generatim in lumina vitæ | |
| redducit Venus, aut redductum dædala tellus | |
| unde alit atque auget generatim pabula præbens? | |
| unde mare ingenuei fontes externaque longe | |
| flumina suppeditant? unde æther sidera pascit? | |
| omnia enim debet, mortali corpore quæ sunt, | |
| infinita ætas consumpse ante acta diesque. | |
| quod si in eo spatio atque ante acta ætate fuere | |
| e quibus hæc rerum consistit summa refecta, | |
| inmortali sunt natura prædita certe. | |
| haud igitur possunt ad nilum quæque reverti. | |
| Denique res omnis eadem vis causaque volgo | |
| conficeret, nisi materies æterna teneret, | |
| inter se nexus minus aut magis indupedita; | |
| tactus enim leti satis esset causa profecto, | |
| quippe ubi nulla forent æterno corpore, quorum | |
| contextum vis deberet dissolvere quæque. | |
| at nunc, inter se quia nexus principiorum | |
| dissimiles constant æternaque materies est, | |
| incolumi remanent res corpore, dum satis acris | |
| vis obeat pro textura cujusque reperta. | |
| haud igitur redit ad nihilum res ulla, sed omnes | |
| discidio redeunt in corpora materiai. | |
| postremo pereunt imbres, ubi eos pater æther | |
| in gremium matris terrai præcipitavit; | |
| at nitidæ surgunt fruges ramique virescunt | |
| arboribus, crescunt ipsæ fetuque gravantur. | |
| hinc alitur porro nostrum genus atque ferarum, | |
| hinc lætas urbes pueris florere videmus | |
| frondiferasque novis avibus canere undique silvas, | |
| hinc fessæ pecudes pinguis per pabula læta | |
| corpora deponunt et candens lacteus umor | |
| uberibus manat distentis, hinc nova proles | |
| artubus infirmis teneras lasciva per herbas | |
| ludit lacte mero mentes perculsa novellas. | |
| haud igitur penitus pereunt quæcumque videntur, | |
| quando alit ex alio reficit natura nec ullam | |
| rem gigni patitur nisi morte adiuta aliena. | |
| Nunc age, res quoniam docui non posse creari | |
| de nihilo neque item genitas ad nil revocari, | |
| ne qua forte tamen coeptes diffidere dictis, | |
| quod nequeunt oculis rerum primordia cerni, | |
| accipe præterea quæ corpora tute necessest | |
| confiteare esse in rebus nec posse videri. | |
| Principio venti vis verberat incita corpus | |
| ingentisque ruit navis et nubila differt, | |
| inter dum rapido percurrens turbine campos | |
| arboribus magnis sternit montisque supremos | |
| silvifragis vexat flabris: ita perfurit acri | |
| cum fremitu sævitque minaci murmure pontus. | |
| sunt igitur venti ni mirum corpora cæca, | |
| quæ mare, quæ terras, quæ denique nubila cæli | |
| verrunt ac subito vexantia turbine raptant, | |
| nec ratione fluunt alia stragemque propagant | |
| et cum mollis aquæ fertur natura repente | |
| flumine abundanti, quam largis imbribus auget | |
| montibus ex altis magnus decursus aquai | |
| fragmina coniciens silvarum arbustaque tota, | |
| nec validi possunt pontes venientis aquai | |
| vim subitam tolerare: ita magno turbidus imbri | |
| molibus incurrit validis cum viribus amnis, | |
| dat sonitu magno stragem volvitque sub undis | |
| grandia saxa, ruit qua quidquid fluctibus obstat. | |
| sic igitur debent venti quoque flamina ferri, | |
| quæ vel uti validum cum flumen procubuere | |
| quam libet in partem, trudunt res ante ruuntque | |
| impetibus crebris, inter dum vertice torto | |
| corripiunt rapidique rotanti turbine portant. | |
| quare etiam atque etiam sunt venti corpora cæca, | |
| quandoquidem factis et moribus æmula magnis | |
| amnibus inveniuntur, aperto corpore qui sunt. | |
| Tum porro varios rerum sentimus odores | |
| nec tamen ad naris venientis cernimus umquam | |
| nec calidos æstus tuimur nec frigora quimus | |
| usurpare oculis nec voces cernere suemus; | |
| quæ tamen omnia corporea constare necessest | |
| natura, quoniam sensus inpellere possunt; | |
| tangere enim et tangi, nisi corpus, nulla potest res. | |
| Denique fluctifrago suspensæ in litore vestis | |
| uvescunt, eædem dispansæ in sole serescunt. | |
| at neque quo pacto persederit umor aquai | |
| visum'st nec rursum quo pacto fugerit æstu. | |
| in parvas igitur partis dispergitur umor, | |
| quas oculi nulla possunt ratione videre. | |
| quin etiam multis solis redeuntibus annis | |
| anulus in digito subter tenuatur habendo, | |
| stilicidi casus lapidem cavat, uncus aratri | |
| ferreus occulte decrescit vomer in arvis, | |
| strataque jam volgi pedibus detrita viarum | |
| saxea conspicimus; tum portas propter æna | |
| signa manus dextras ostendunt adtenuari | |
| sæpe salutantum tactu præterque meantum. | |
| hæc igitur minui, cum sint detrita, videmus. | |
| sed quæ corpora decedant in tempore quoque, | |
| invida præclusit speciem natura videndi. | |
| Postremo quæ cumque dies naturaque rebus | |
| paulatim tribuit moderatim crescere cogens, | |
| nulla potest oculorum acies contenta tueri, | |
| nec porro quæ cumque ævo macieque senescunt, | |
| nec, mare quæ impendent, vesco sale saxa peresa | |
| quid quoque amittant in tempore cernere possis. | |
| corporibus cæcis igitur natura gerit res. | |
| Nec tamen undique corporea stipata tenentur | |
| omnia natura; namque est in rebus inane. | |
| quod tibi cognosse in multis erit utile rebus | |
| nec sinet errantem dubitare et quærere semper | |
| de summa rerum et nostris diffidere dictis. | |
| qua propter locus est intactus inane vacansque. | |
| quod si non esset, nulla ratione moveri | |
| res possent; namque officium quod corporis exstat, | |
| officere atque obstare, id in omni tempore adesset | |
| omnibus; haud igitur quicquam procedere posset, | |
| principium quoniam cedendi nulla daret res. | |
| at nunc per maria ac terras sublimaque cæli | |
| multa modis multis varia ratione moveri | |
| cernimus ante oculos, quæ, si non esset inane, | |
| non tam sollicito motu privata carerent | |
| quam genita omnino nulla ratione fuissent, | |
| undique materies quoniam stipata quiesset. | |
| Præterea quamvis solidæ res esse putentur, | |
| hinc tamen esse licet raro cum corpore cernas. | |
| in saxis ac speluncis permanat aquarum | |
| liquidus umor et uberibus flent omnia guttis. | |
| dissipat in corpus sese cibus omne animantum; | |
| crescunt arbusta et fetus in tempore fundunt, | |
| quod cibus in totas usque ab radicibus imis | |
| per truncos ac per ramos diffunditur omnis. | |
| inter sæpta meant voces et clausa domorum | |
| transvolitant, rigidum permanat frigus ad ossa. | |
| quod nisi inania sint, qua possent corpora quæque | |
| transire, haud ulla fieri ratione videres. | |
| Denique cur alias aliis præstare videmus | |
| pondere res rebus nihilo maiore figura? | |
| nam si tantundemst in lanæ glomere quantum | |
| corporis in plumbo est, tantundem pendere par est, | |
| corporis officium'st quoniam premere omnia deorsum, | |
| contra autem natura manet sine pondere inanis. | |
| ergo quod magnum'st æque leviusque videtur, | |
| ni mirum plus esse sibi declarat inanis; | |
| at contra gravius plus in se corporis esse | |
| dedicat et multo vacui minus intus habere. | |
| est igitur ni mirum id quod ratione sagaci | |
| quærimus, admixtum rebus, quod inane vocamus. | |
| Illud in his rebus ne te deducere vero | |
| possit, quod quidam fingunt, præcurrere cogor. | |
| cedere squamigeris latices nitentibus aiunt | |
| et liquidas aperire vias, quia post loca pisces | |
| linquant, quo possint cedentes confluere undæ; | |
| sic alias quoque res inter se posse moveri | |
| et mutare locum, quamvis sint omnia plena. | |
| scilicet id falsa totum ratione receptum'st. | |
| nam quo squamigeri poterunt procedere tandem, | |
| ni spatium dederint latices? concedere porro | |
| quo poterunt undæ, cum pisces ire nequibunt? | |
| aut igitur motu privandum'st corpora quæque | |
| aut esse admixtum dicundum'st rebus inane, | |
| unde initum primum capiat res quæque movendi. | |
| Postremo duo de concursu corpora lata | |
| si cita dissiliant, nempe aër omne necessest, | |
| inter corpora quod fiat, possidat inane. | |
| is porro quamvis circum celerantibus auris | |
| confluat, haud poterit tamen uno tempore totum | |
| compleri spatium; nam primum quemque necessest | |
| occupet ille locum, deinde omnia possideantur. | |
| quod si forte aliquis, cum corpora dissiluere, | |
| tum putat id fieri quia se condenseat aër, | |
| errat; nam vacuum tum fit quod non fuit ante | |
| et repletur item vacuum quod constitit ante, | |
| nec tali ratione potest denserier aër | |
| nec, si jam posset, sine inani posset, opinor, | |
| ipse in se trahere et partis conducere in unum. | |
| Qua propter, quamvis causando multa moreris, | |
| esse in rebus inane tamen fateare necessest. | |
| multaque præterea tibi possum commemorando | |
| argumenta fidem dictis conradere nostris. | |
| verum animo satis hæc vestigia parva sagaci | |
| sunt, per quæ possis cognoscere cetera tute. | |
| namque canes ut montivagæ persæpe ferai | |
| naribus inveniunt intectas fronde quietes, | |
| cum semel institerunt vestigia certa viai, | |
| sic alid ex alio per te tute ipse videre | |
| talibus in rebus poteris cæcasque latebras | |
| insinuare omnis et verum protrahere inde. | |
| quod si pigraris paulumve recesseris ab re, | |
| hoc tibi de plano possum promittere, Memmi: | |
| usque adeo largos haustus e fontibus magnis | |
| lingua meo suavis diti de pectore fundet, | |
| ut verear ne tarda prius per membra senectus | |
| serpat et in nobis vitai claustra resolvat, | |
| quam tibi de quavis una re versibus omnis | |
| argumentorum sit copia missa per auris. | |
| Sed nunc ut repetam coeptum pertexere dictis, | |
| omnis ut est igitur per se natura duabus | |
| constitit in rebus; nam corpora sunt et inane, | |
| hæc in quo sita sunt et qua diversa moventur. | |
| corpus enim per se communis dedicat esse | |
| sensus; cui nisi prima fides fundata valebit, | |
| haut erit occultis de rebus quo referentes | |
| confirmare animi quicquam ratione queamus. | |
| tum porro locus ac spatium, quod inane vocamus, | |
| si nullum foret, haut usquam sita corpora possent | |
| esse neque omnino quoquam diversa meare; | |
| id quod jam supera tibi paulo ostendimus ante. | |
| præterea nihil est quod possis dicere ab omni | |
| corpore seiunctum secretumque esse ab inani, | |
| quod quasi tertia sit numero natura reperta. | |
| nam quod cumque erit, esse aliquid debebit id ipsum | |
| augmine vel grandi vel parvo denique, dum sit; | |
| cui si tactus erit quamvis levis exiguusque, | |
| corporis augebit numerum summamque sequetur; | |
| sin intactile erit, nulla de parte quod ullam | |
| rem prohibere queat per se transire meantem, | |
| scilicet hoc id erit, vacuum quod inane vocamus. | |
| Præterea per se quod cumque erit, aut faciet quid | |
| aut aliis fungi debebit agentibus ipsum | |
| aut erit ut possint in eo res esse gerique. | |
| at facere et fungi sine corpore nulla potest res | |
| nec præbere locum porro nisi inane vacansque. | |
| ergo præter inane et corpora tertia per se | |
| nulla potest rerum in numero natura relinqui, | |
| nec quæ sub sensus cadat ullo tempore nostros | |
| nec ratione animi quam quisquam possit apisci. | |
| Nam quæ cumque cluent, aut his coniuncta duabus | |
| rebus ea invenies aut horum eventa videbis. | |
| coniunctum est id quod nusquam sine permitiali | |
| discidio potis est seiungi seque gregari, | |
| pondus uti saxis, calor ignis, liquor aquai, | |
| tactus corporibus cunctis, intactus inani. | |
| servitium contra paupertas divitiæque, | |
| libertas bellum concordia cetera quorum | |
| adventu manet incolumis natura abituque, | |
| hæc soliti sumus, ut par est, eventa vocare. | |
| tempus item per se non est, sed rebus ab ipsis | |
| consequitur sensus, transactum quid sit in ævo, | |
| tum quæ res instet, quid porro deinde sequatur; | |
| nec per se quemquam tempus sentire fatendum'st | |
| semotum ab rerum motu placidaque quiete. | |
| denique Tyndaridem raptam belloque subactas | |
| Troiiugenas gentis cum dicunt esse, videndum'st | |
| ne forte hæc per se cogant nos esse fateri, | |
| quando ea sæcla hominum, quorum hæc eventa fuerunt, | |
| inrevocabilis abstulerit jam præterita ætas; | |
| namque aliud terris, aliud regionibus ipsis | |
| eventum dici poterit quod cumque erit actum. | |
| denique materies si rerum nulla fuisset | |
| nec locus ac spatium, res in quo quæque geruntur, | |
| numquam Tyndaridis forma conflatus amore | |
| ignis Alexandri Phrygio sub pectore gliscens | |
| clara accendisset sævi certamina belli | |
| nec clam durateus Troiianis Pergama partu | |
| inflammasset equos nocturno Graiiugenarum; | |
| perspicere ut possis res gestas funditus omnis | |
| non ita uti corpus per se constare neque esse | |
| nec ratione cluere eadem qua constet inane, | |
| sed magis ut merito possis eventa vocare | |
| corporis atque loci, res in quo quæque gerantur. | |
| Corpora sunt porro partim primordia rerum, | |
| partim concilio quæ constant principiorum. | |
| sed quæ sunt rerum primordia, nulla potest vis | |
| stinguere; nam solido vincunt ea corpore demum. | |
| etsi difficile esse videtur credere quicquam | |
| in rebus solido reperiri corpore posse. | |
| transit enim fulmen cæli per sæpta domorum | |
| clamor ut ac voces, ferrum candescit in igni | |
| dissiliuntque fero ferventi saxa vapore; | |
| cum labefactatus rigor auri solvitur æstu, | |
| tum glacies æris flamma devicta liquescit; | |
| permanat calor argentum penetraleque frigus, | |
| quando utrumque manu retinentes pocula rite | |
| sensimus infuso lympharum rore superne. | |
| usque adeo in rebus solidi nihil esse videtur. | |
| sed quia vera tamen ratio naturaque rerum | |
| cogit, ades, paucis dum versibus expediamus | |
| esse ea quæ solido atque æterno corpore constent, | |
| semina quæ rerum primordiaque esse docemus, | |
| unde omnis rerum nunc constet summa creata. | |
| Principio quoniam duplex natura duarum | |
| dissimilis rerum longe constare repertast, | |
| corporis atque loci, res in quo quæque geruntur, | |
| esse utramque sibi per se puramque necessest. | |
| nam qua cumque vacat spatium, quod inane vocamus, | |
| corpus ea non est; qua porro cumque tenet se | |
| corpus, ea vacuum nequaquam constat inane. | |
| sunt igitur solida ac sine inani corpora prima. | |
| Præterea quoniam genitis in rebus inanest, | |
| materiem circum solidam constare necessest; | |
| nec res ulla potest vera ratione probari | |
| corpore inane suo celare atque intus habere, | |
| si non, quod cohibet, solidum constare relinquas. | |
| id porro nihil esse potest nisi materiai | |
| concilium, quod inane queat rerum cohibere. | |
| materies igitur, solido quæ corpore constat, | |
| esse æterna potest, cum cetera dissoluantur. | |
| Tum porro si nil esset quod inane vocaret, | |
| omne foret solidum; nisi contra corpora certa | |
| essent quæ loca complerent quæ cumque tenerent | |
| omne quod est spatium, vacuum constaret inane. | |
| alternis igitur ni mirum corpus inani | |
| distinctum, quoniam nec plenum naviter extat | |
| nec porro vacuum; sunt ergo corpora certa, | |
| quæ spatium pleno possint distinguere inane. | |
| hæc neque dissolui plagis extrinsecus icta | |
| possunt nec porro penitus penetrata retexi | |
| nec ratione queunt alia temptata labare; | |
| id quod jam supra tibi paulo ostendimus ante. | |
| nam neque conlidi sine inani posse videtur | |
| quicquam nec frangi nec findi in bina secando | |
| nec capere umorem neque item manabile frigus | |
| nec penetralem ignem, quibus omnia conficiuntur. | |
| et quo quæque magis cohibet res intus inane, | |
| tam magis his rebus penitus temptata labascit. | |
| ergo si solida ac sine inani corpora prima | |
| sunt ita uti docui, sint hæc æterna necessest. | |
| Præterea nisi materies æterna fuisset, | |
| antehac ad nihilum penitus res quæque redissent | |
| de nihiloque renata forent quæ cumque videmus. | |
| at quoniam supra docui nil posse creari | |
| de nihilo neque quod genitum'st ad nil revocari, | |
| esse inmortali primordia corpore debent, | |
| dissolui quo quæque supremo tempore possint, | |
| materies ut subpeditet rebus reparandis. | |
| sunt igitur solida primordia simplicitate | |
| nec ratione queunt alia servata per ævom | |
| ex infinito jam tempore res reparare. | |
| denique si nullam finem natura parasset | |
| frangendis rebus, jam corpora materiai | |
| usque redacta forent ævo frangente priore, | |
| ut nihil ex illis a certo tempore posset | |
| conceptum summum ætatis pervadere finem. | |
| nam quidvis citius dissolvi posse videmus | |
| quam rursus refici; qua propter longa diei | |
| infinita ætas ante acti temporis omnis | |
| quod fregisset adhuc disturbans dissoluensque, | |
| numquam relicuo reparari tempore posset. | |
| at nunc ni mirum frangendi reddita finis | |
| certa manet, quoniam refici rem quamque videmus | |
| et finita simul generatim tempora rebus | |
| stare, quibus possint ævi contingere florem. | |
| Huc accedit uti, solidissima materiai | |
| corpora cum constant, possint tamen omnia reddi, | |
| mollia quæ fiunt, aër aqua terra vapores, | |
| quo pacto fiant et qua vi quæque gerantur, | |
| admixtum quoniam semel est in rebus inane. | |
| at contra si mollia sint primordia rerum, | |
| unde queant validi silices ferrumque creari, | |
| non poterit ratio reddi; nam funditus omnis | |
| principio fundamenti natura carebit. | |
| sunt igitur solida pollentia simplicitate, | |
| quorum condenso magis omnia conciliatu | |
| artari possunt validasque ostendere viris. | |
| porro si nullast frangendis reddita finis | |
| corporibus, tamen ex æterno tempore quæque | |
| nunc etiam superare necessest corpora rebus, | |
| quæ non dum clueant ullo temptata periclo. | |
| at quoniam fragili natura prædita constant, | |
| discrepat æternum tempus potuisse manere | |
| innumerabilibus plagis vexata per ævom. | |
| Denique jam quoniam generatim reddita finis | |
| crescendi rebus constat vitamque tenendi, | |
| et quid quæque queant per foedera naturai, | |
| quid porro nequeant, sancitum quando quidem extat, | |
| nec commutatur quicquam, quin omnia constant | |
| usque adeo, variæ volucres ut in ordine cunctæ | |
| ostendant maculas generalis corpore inesse, | |
| inmutabilis materiæ quoque corpus habere | |
| debent ni mirum; nam si primordia rerum | |
| commutari aliqua possent ratione revicta, | |
| incertum quoque jam constet quid possit oriri, | |
| quid nequeat, finita potestas denique cuique | |
| qua nam sit ratione atque alte terminus hærens, | |
| nec totiens possent generatim sæcla referre | |
| naturam mores victum motusque parentum. | |
| Tum porro quoniam est extremum quodque cacumen | |
| corporis illius, quod nostri cernere sensus | |
| iam nequeunt, id ni mirum sine partibus extat | |
| et minima constat natura nec fuit umquam | |
| per se secretum neque post hac esse valebit, | |
| alterius quoniamst ipsum pars primaque et una, | |
| inde aliæ atque aliæ similes ex ordine partes | |
| agmine condenso naturam corporis explent; | |
| quæ quoniam per se nequeunt constare, necessest | |
| hærere unde queant nulla ratione revelli. | |
| sunt igitur solida primordia simplicitate, | |
| quæ minimis stipata cohærent partibus arte. | |
| non ex illorum conventu conciliata, | |
| sed magis æterna pollentia simplicitate, | |
| unde neque avelli quicquam neque deminui jam | |
| concedit natura reservans semina rebus. | |
| Præterea nisi erit minimum, parvissima quæque | |
| corpora constabunt ex partibus infinitis, | |
| quippe ubi dimidiæ partis pars semper habebit | |
| dimidiam partem nec res præfiniet ulla. | |
| ergo rerum inter summam minimamque quod escit, | |
| nil erit ut distet; nam quamvis funditus omnis | |
| summa sit infinita, tamen, parvissima quæ sunt, | |
| ex infinitis constabunt partibus æque. | |
| quod quoniam ratio reclamat vera negatque | |
| credere posse animum, victus fateare necessest | |
| esse ea quæ nullis jam prædita partibus extent | |
| et minima constent natura. quæ quoniam sunt, | |
| illa quoque esse tibi solida atque æterna fatendum. | |
| Denique si minimas in partis cuncta resolvi | |
| cogere consuesset rerum natura creatrix, | |
| iam nihil ex illis eadem reparare valeret | |
| propterea quia, quæ nullis sunt partibus aucta, | |
| non possunt ea quæ debet genitalis habere | |
| materies, varios conexus pondera plagas | |
| concursus motus, per quas res quæque geruntur. | |
| Quapropter qui materiem rerum esse putarunt | |
| ignem atque ex igni summam consistere solo, | |
| magno opere a vera lapsi ratione videntur. | |
| Heraclitus init quorum dux proelia primus, | |
| clarus [ob] obscuram linguam magis inter inanis | |
| quamde gravis inter Graios, qui vera requirunt; | |
| omnia enim stolidi magis admirantur amantque, | |
| inversis quæ sub verbis latitantia cernunt, | |
| veraque constituunt quæ belle tangere possunt | |
| auris et lepido quæ sunt fucata sonore. | |
| Nam cur tam variæ res possent esse, requiro, | |
| ex uno si sunt igni puroque creatæ? | |
| nil prodesset enim calidum denserier ignem | |
| nec rare fieri, si partes ignis eandem | |
| naturam quam totus habet super ignis haberent. | |
| acrior ardor enim conductis partibus esset, | |
| languidior porro disiectis [dis>que supatis. | |
| amplius hoc fieri nihil est quod posse rearis | |
| talibus in causis, ne dum variantia rerum | |
| tanta queat densis rarisque ex ignibus esse. | |
| Id quoque: si faciant admixtum rebus inane, | |
| denseri poterunt ignes rarique relinqui; | |
| sed quia multa sibi cernunt contraria quæ sint | |
| et fugitant in rebus inane relinquere purum, | |
| ardua dum metuunt, amittunt vera viai | |
| nec rursum cernunt exempto rebus inane | |
| omnia denseri fierique ex omnibus unum | |
| corpus, nil ab se quod possit mittere raptim, | |
| æstifer ignis uti lumen jacit atque vaporem, | |
| ut videas non e stipatis partibus esse. | |
| Quod si forte alia credunt ratione potesse | |
| ignis in coetu stingui mutareque corpus, | |
| scilicet ex nulla facere id si parte reparcent, | |
| occidet ad nihilum ni mirum funditus ardor | |
| omnis et [e] nihilo fient quæ cumque creantur; | |
| nam quod cumque suis mutatum finibus exit, | |
| continuo hoc mors est illius quod fuit ante. | |
| proinde aliquid superare necesse est incolume ollis, | |
| ne tibi res redeant ad nilum funditus omnes | |
| de nihiloque renata vigescat copia rerum. | |
| Nunc igitur quoniam certissima corpora quædam | |
| sunt, quæ conservant naturam semper eandem, | |
| quorum abitu aut aditu mutatoque ordine mutant | |
| naturam res et convertunt corpora sese, | |
| scire licet non esse hæc ignea corpora rerum. | |
| nil referret enim quædam decedere, abire | |
| atque alia adtribui mutarique ordine quædam, | |
| si tamen ardoris naturam cuncta tenerent; | |
| ignis enim foret omnimodis quod cumque crearet. | |
| verum, ut opinor, itast: sunt quædam corpora, quorum | |
| concursus motus ordo positura figuræ | |
| efficiunt ignis mutatoque ordine mutant | |
| naturam neque sunt igni simulata neque ulli | |
| præterea rei quæ corpora mittere possit | |
| sensibus et nostros adiectu tangere tactus. | |
| dicere porro ignem res omnis esse neque ullam | |
| rem veram in numero rerum constare nisi ignem, | |
| quod facit hic idem, perdelirum esse videtur. | |
| nam contra sensus ab sensibus ipse repugnat | |
| et labefactat eos, unde omnia credita pendent, | |
| unde hic cognitus est ipsi quem nominat ignem; | |
| credit enim sensus ignem cognoscere vere, | |
| cetera non credit, quæ nilo clara minus sunt. | |
| quod mihi cum vanum tum delirum esse videtur; | |
| quo referemus enim? quid nobis certius ipsis | |
| sensibus esse potest, qui vera ac falsa notemus? | |
| Prætertea quare quisquam magis omnia tollat | |
| et velit ardoris naturam linquere solam, | |
| quam neget esse ignis, [aliam] tamen esse relinquat? | |
| æqua videtur enim dementia dicere utrumque. | |
| Quapropter qui materiem rerum esse putarunt | |
| ignem atque ex igni summam consistere posse, | |
| et qui principium gignundis aëra rebus | |
| constituere aut umorem qui cumque putarunt | |
| fingere res ipsum per se terramve creare | |
| omnia et in rerum naturas vertier omnis, | |
| magno opere a vero longe derrasse videntur. | |
| adde etiam qui conduplicant primordia rerum | |
| aëra jungentes igni terramque liquori, | |
| et qui quattuor ex rebus posse omnia rentur | |
| ex igni terra atque anima procrescere et imbri. | |
| quorum Acragantinus cum primis Empedocles est, | |
| insula quem triquetris terrarum gessit in oris, | |
| quam fluitans circum magnis anfractibus æquor | |
| Ionium glaucis aspargit virus ab undis | |
| angustoque fretu rapidum mare dividit undis | |
| æoliæ terrarum oras a finibus eius. | |
| hic est vasta Charybdis et hic ætnæa minantur | |
| murmura flammarum rursum se colligere iras, | |
| faucibus eruptos iterum vis ut vomat ignis | |
| ad cælumque ferat flammai fulgura rursum. | |
| quæ cum magna modis multis miranda videtur | |
| gentibus humanis regio visendaque fertur | |
| rebus opima bonis, multa munita virum vi, | |
| nil tamen hoc habuisse viro præclarius in se | |
| nec sanctum magis et mirum carumque videtur. | |
| carmina quin etiam divini pectoris eius | |
| vociferantur et exponunt præclara reperta, | |
| ut vix humana videatur stirpe creatus. | |
| Hic tamen et supra quos diximus inferiores | |
| partibus egregie multis multoque minores, | |
| quamquam multa bene ac divinitus invenientes | |
| ex adyto tam quam cordis responsa dedere | |
| sanctius et multo certa ratione magis quam | |
| Pythia quæ tripodi a Phoebi lauroque profatur, | |
| principiis tamen in rerum fecere ruinas | |
| et graviter magni magno cecidere ibi casu. | |
| Primum quod motus exempto rebus inani | |
| constituunt et res mollis rarasque relinquunt | |
| aëra solem ignem terras animalia frugis | |
| nec tamen admiscent in eorum corpus inane; | |
| deinde quod omnino finem non esse secandis | |
| corporibus facient neque pausam stare fragori | |
| nec prorsum in rebus minimum consistere qui[cquam], | |
| cum videamus id extremum cujusque cacumen | |
| esse quod ad sensus nostros minimum esse videtur, | |
| conicere ut possis ex hoc, quæ cernere non quis | |
| extremum quod habent, minimum consistere [in illis]. | |
| Huc accedit item, quoniam primordia rerum | |
| mollia constituunt, quæ nos nativa videmus | |
| esse et mortali cum corpore, funditus ut qui | |
| debeat ad nihilum jam rerum summa reverti | |
| de nihiloque renata vigescere copia rerum; | |
| quorum utrumque quid a vero jam distet habebis. | |
| Deinde inimica modis multis sunt atque veneno | |
| ipsa sibi inter se; quare aut congressa peribunt | |
| aut ita diffugient, ut tempestate coacta | |
| fulmina diffugere atque imbris ventosque videmus. | |
| Denique quattuor ex rebus si cuncta creantur | |
| atque in eas rursum res omnia dissoluuntur, | |
| qui magis illa queunt rerum primordia dici | |
| quam contra res illorum retroque putari? | |
| alternis gignuntur enim mutantque colorem | |
| et totam inter se naturam tempore ab omni. | |
| [fulmina diffugere atque imbris ventosque videmus.] | |
| sin ita forte putas ignis terræque coire | |
| corpus et aërias auras roremque liquoris, | |
| nil in concilio naturam ut mutet eorum, | |
| nulla tibi ex illis poterit res esse creata, | |
| non animans, non exanimo cum corpore, ut arbos; | |
| quippe suam quicque in coetu variantis acervi | |
| naturam ostendet mixtusque videbitur aër | |
| cum terra simul et quodam cum rore manere. | |
| at primordia gignundis in rebus oportet | |
| naturam clandestinam cæcamque adhibere, | |
| emineat ne quid, quod contra pugnet et obstet | |
| quo minus esse queat proprie quodcumque creatur. | |
| Quin etiam repetunt a cælo atque ignibus eius | |
| et primum faciunt ignem se vertere in auras | |
| aëris, hinc imbrem gigni terramque creari | |
| ex imbri retroque a terra cuncta reverti, | |
| umorem primum, post aëra, deinde calorem, | |
| nec cessare hæc inter se mutare, meare | |
| a cælo ad terram, de terra ad sidera mundi. | |
| quod facere haud ullo debent primordia pacto. | |
| immutabile enim quiddam superare necessest, | |
| ne res ad nihilum redigantur funditus omnes; | |
| nam quod cumque suis mutatum finibus exit, | |
| continuo hoc mors est illius quod fuit ante. | |
| quapropter quoniam quæ paulo diximus ante | |
| in commutatum veniunt, constare necessest | |
| ex aliis ea, quæ nequeant convertier usquam, | |
| ne tibi res redeant ad nilum funditus omnis; | |
| quin potius tali natura prædita quædam | |
| corpora constituas, ignem si forte crearint, | |
| posse eadem demptis paucis paucisque tributis, | |
| ordine mutato et motu, facere aëris auras, | |
| sic alias aliis rebus mutarier omnis? | |
| "At manifesta palam res indicat" inquis "in auras | |
| aëris e terra res omnis crescere alique; | |
| et nisi tempestas indulget tempore fausto | |
| imbribus, ut tabe nimborum arbusta vacillent, | |
| solque sua pro parte fovet tribuitque calorem, | |
| crescere non possint fruges arbusta animantis." | |
| Scilicet et nisi nos cibus aridus et tener umor | |
| adjuvet, amisso jam corpore vita quoque omnis | |
| omnibus e nervis atque ossibus exsoluatur; | |
| adiutamur enim dubio procul atque alimur nos | |
| certis ab rebus, certis aliæ atque aliæ res. | |
| ni mirum quia multa modis communia multis | |
| multarum rerum in rebus primordia mixta | |
| sunt, ideo variis variæ res rebus aluntur. | |
| atque eadem magni refert primordia sæpe | |
| cum quibus et quali positura contineantur | |
| et quos inter se dent motus accipiantque; | |
| namque eadem cælum mare terras flumina solem | |
| constituunt, eadem fruges arbusta animantis, | |
| verum aliis alioque modo commixta moventur. | |
| quin etiam passim nostris in versibus ipsis | |
| multa elementa vides multis communia verbis, | |
| cum tamen inter se versus ac verba necessest | |
| confiteare et re et sonitu distare sonanti. | |
| tantum elementa queunt permutato ordine solo; | |
| at rerum quæ sunt primordia, plura adhibere | |
| possunt unde queant variæ res quæque creari. | |
| Nunc et Anaxagoræ scrutemur homoeomerian | |
| quam Grai memorant nec nostra dicere lingua | |
| concedit nobis patrii sermonis egestas, | |
| sed tamen ipsam rem facilest exponere verbis. | |
| principio, rerum quam dicit homoeomerian, | |
| ossa videlicet e pauxillis atque minutis | |
| ossibus hic et de pauxillis atque minutis | |
| visceribus viscus gigni sanguenque creari | |
| sanguinis inter se multis coeuntibus guttis | |
| ex aurique putat micis consistere posse | |
| aurum et de terris terram concrescere parvis, | |
| ignibus ex ignis, umorem umoribus esse, | |
| cetera consimili fingit ratione putatque. | |
| nec tamen esse ulla de parte in rebus inane | |
| concedit neque corporibus finem esse secandis. | |
| quare in utraque mihi pariter ratione videtur | |
| errare atque illi, supra quos diximus ante. | |
| Adde quod inbecilla nimis primordia fingit; | |
| si primordia sunt, simili quæ prædita constant | |
| natura atque ipsæ res sunt æqueque laborant | |
| et pereunt, neque ab exitio res ulla refrenat. | |
| nam quid in oppressu valido durabit eorum, | |
| ut mortem effugiat, leti sub dentibus ipsis? | |
| ignis an umor an aura? quid horum? sanguen an ossa? | |
| nil ut opinor, ubi ex æquo res funditus omnis | |
| tam mortalis erit quam quæ manifesta videmus | |
| ex oculis nostris aliqua vi victa perire. | |
| at neque reccidere ad nihilum res posse neque autem | |
| crescere de nihilo testor res ante probatas. | |
| Prætertea quoniam cibus auget corpus alitque, | |
| scire licet nobis venas et sanguen et ossa | |
| * * * | |
| sive cibos omnis commixto corpore dicent | |
| esse et habere in se nervorum corpora parva | |
| ossaque et omnino venas partisque cruoris, | |
| fiet uti cibus omnis et aridus et liquor ipse | |
| ex alienigenis rebus constare putetur, | |
| ossibus et nervis sanieque et sanguine mixto. | |
| Prætertea quæ cumque e terra corpora crescunt, | |
| si sunt in terris, terram constare necessest | |
| ex alienigenis, quæ terris exoriuntur. | |
| transfer item, totidem verbis utare licebit: | |
| in lignis si flamma latet fumusque cinisque, | |
| ex alienigenis consistant ligna necessest, | |
| [prætertea tellus quæ corpora cumque alit auget] | |
| ex alienigenis, quæ lignis [ex]oriuntur. | |
| Linquitur hic quædam latitandi copia tenvis, | |
| id quod Anaxagoras sibi sumit, ut omnibus omnis | |
| res putet inmixtas rebus latitare, sed illud | |
| apparere unum, cujus sint plurima mixta | |
| et magis in promptu primaque in fronte locata. | |
| quod tamen a vera longe ratione repulsum'st; | |
| conveniebat enim fruges quoque sæpe, minaci | |
| robore cum in saxi franguntur, mittere signum | |
| sanguinis aut aliquid, nostro quæ corpore aluntur. | |
| cum lapidi in lapidem terimus, manare cruorem | |
| consimili ratione herbis quoque sæpe decebat, | |
| et latices dulcis guttas similique sapore | |
| mittere, lanigeræ quali sunt ubere lactis, | |
| scilicet et glebis terrarum sæpe friatis | |
| herbarum genera et fruges frondesque videri | |
| dispertita inter terram latitare minute, | |
| postremo in lignis cinerem fumumque videri, | |
| cum præfracta forent, ignisque latere minutos. | |
| quorum nil fieri quoniam manifesta docet res, | |
| scire licet non esse in rebus res ita mixtas, | |
| verum semina multimodis inmixta latere | |
| multarum rerum in rebus communia debent. | |
| "At sæpe in magnis fit montibus" inquis "ut altis | |
| arboribus vicina cacumina summa terantur | |
| inter se validis facere id cogentibus austris, | |
| donec flammai fulserunt flore coorto." | |
| scilicet et non est lignis tamen insitus ignis, | |
| verum semina sunt ardoris multa, terendo | |
| quæ cum confluxere, creant incendia silvis. | |
| quod si facta foret silvis abscondita flamma, | |
| non possent ullum tempus celarier ignes, | |
| conficerent volgo silvas, arbusta cremarent. | |
| iamne vides igitur, paulo quod diximus ante, | |
| permagni referre eadem primordia sæpe | |
| cum quibus et quali positura contineantur | |
| et quos inter se dent motus accipiantque, | |
| atque eadem paulo inter se mutata creare | |
| ignes et lignum? quo pacto verba quoque ipsa | |
| inter se paulo mutatis sunt elementis, | |
| cum ligna atque ignes distincta voce notemus. | |
| Denique jam quæ cumque in rebus cernis apertis | |
| si fieri non posse putas, quin materiai | |
| corpora consimili natura prædita fingas, | |
| hac ratione tibi pereunt primordia rerum: | |
| fiet uti risu tremulo concussa cachinnent | |
| et lacrimis salsis umectent ora genasque. | |
| Nunc age, quod super est, cognosce et clarius audi. | |
| nec me animi fallit quam sint obscura; sed acri | |
| percussit thyrso laudis spes magna meum cor | |
| et simul incussit suavem mi in pectus amorem | |
| Musarum, quo nunc instinctus mente vigenti | |
| avia Pieridum peragro loca nullius ante | |
| trita solo. Juvat integros accedere fontis | |
| atque haurire juvatque novos decerpere flores | |
| insignemque meo capiti petere inde coronam, | |
| unde prius nulli velarint tempora Musæ; | |
| primum quod magnis doceo de rebus et artis | |
| religionum animum nodis exsolvere pergo, | |
| deinde quod obscura de re tam lucida pango | |
| carmina musæo contingens cuncta lepore. | |
| id quoque enim non ab nulla ratione videtur; | |
| sed vel uti pueris absinthia tætra medentes | |
| cum dare conantur, prius oras pocula circum | |
| contingunt mellis dulci flavoque liquore, | |
| ut puerorum ætas inprovida ludificetur | |
| labrorum tenus, interea perpotet amarum | |
| absinthi laticem deceptaque non capiatur, | |
| sed potius tali facto recreata valescat, | |
| sic ego nunc, quoniam hæc ratio plerumque videtur | |
| tristior esse quibus non est tractata, retroque | |
| volgus abhorret ab hac, volui tibi suaviloquenti | |
| carmine Pierio rationem exponere nostram | |
| et quasi musæo dulci contingere melle, | |
| si tibi forte animum tali ratione tenere | |
| versibus in nostris possem, dum perspicis omnem | |
| naturam rerum, qua constet compta figura. | |
| Sed quoniam docui solidissima materiai | |
| corpora perpetuo volitare invicta per ævom, | |
| nunc age, summai quædam sit finis eorum | |
| nec[ne] sit, evolvamus; item quod inane repertum'st | |
| seu locus ac spatium, res in quo quæque gerantur, | |
| pervideamus utrum finitum funditus omne | |
| constet an immensum pateat vasteque profundum. | |
| Omne quod est igitur nulla regione viarum | |
| finitum'st; namque extremum debebat habere. | |
| extremum porro nullius posse videtur | |
| esse, nisi ultra sit quod finiat, ut videatur | |
| quo non longius hæc sensus natura sequatur. | |
| nunc extra summam quoniam nihil esse fatendum, | |
| non habet extremum, caret ergo fine modoque. | |
| nec refert quibus adsistas regionibus eius; | |
| usque adeo, quem quisque locum possedit, in omnis | |
| tantundem partis infinitum omne relinquit. | |
| Prætertea si jam finitum constituatur | |
| omne quod est spatium, si quis procurrat ad oras | |
| ultimus extremas jaciatque volatile telum, | |
| id validis utrum contortum viribus ire | |
| quo fuerit missum mavis longeque volare, | |
| an prohibere aliquid censes obstareque posse? | |
| alterutrum fatearis enim sumasque necessest. | |
| quorum utrumque tibi effugium præcludit et omne | |
| cogit ut exempta concedas fine patere. | |
| nam sive est aliquid quod probeat efficiatque | |
| quo minus quo missum est veniat finique locet se, | |
| sive foras fertur, non est a fine profectum. | |
| hoc pacto sequar atque, oras ubi cumque locaris | |
| extremas, quæram: quid telo denique fiet? | |
| fiet uti nusquam possit consistere finis | |
| effugiumque fugæ prolatet copia semper. | |
| Prætertea spatium summai totius omne | |
| undique si inclusum certis consisteret oris | |
| finitumque foret, jam copia materiai | |
| undique ponderibus solidis confluxet ad imum | |
| nec res ulla geri sub cæli tegmine posset | |
| nec foret omnino cælum neque lumina solis, | |
| quippe ubi materies omnis cumulata jaceret | |
| ex infinito jam tempore subsidendo. | |
| at nunc ni mirum requies data principiorum | |
| corporibus nullast, quia nil est funditus imum, | |
| quo quasi confluere et sedes ubi ponere possint. | |
| semper in adsiduo motu res quæque geruntur | |
| partibus [in] cunctis, infernaque suppeditantur | |
| ex infinito cita corpora materiai. | |
| Postremo ante oculos res rem finire videtur; | |
| aër dissæpit collis atque aëra montes, | |
| terra mare et contra mare terras terminat omnis; | |
| omne quidem vero nihil est quod finiat extra. | |
| est igitur natura loci spatiumque profundi, | |
| quod neque clara suo percurrere fulmina cursu | |
| perpetuo possint ævi labentia tractu | |
| nec prorsum facere ut restet minus ire meando; | |
| usque adeo passim patet ingens copia rebus | |
| finibus exemptis in cunctas undique partis. | |
| Ipsa modum porro sibi rerum summa parare | |
| ne possit, natura tenet, quæ corpus inane | |
| et quod inane autem est finiri corpore cogit, | |
| ut sic alternis infinita omnia reddat, | |
| aut etiam alterutrum, nisi terminet alterum eorum, | |
| simplice natura pateat tamen inmoderatum, | |
| nec mare nec tellus neque cæli lucida templa | |
| nec mortale genus nec divum corpora sancta | |
| exiguum possent horai sistere tempus; | |
| nam dispulsa suo de coetu materiai | |
| copia ferretur magnum per inane soluta, | |
| sive adeo potius numquam concreta creasset | |
| ullam rem, quoniam cogi disiecta nequisset. | |
| nam certe neque consilio primordia rerum | |
| ordine se suo quæque sagaci mente locarunt | |
| nec quos quæque [darent motus pepigere profecto] | |
| sed quia multa modis multis mutata per omne | |
| ex infinito vexantur percita plagis, | |
| omne genus motus et coetus experiundo | |
| tandem deveniunt in talis disposituras, | |
| qualibus hæc rerum consistit summa creata, | |
| et multos etiam magnos servata per annos | |
| ut semel in motus coniectast convenientis, | |
| efficit ut largis avidum mare fluminis undis | |
| integrent amnes et solis terra vapore | |
| fota novet fetus summissaque gens animantum | |
| floreat et vivant labentis ætheris ignes. | |
| quod nullo facerent pacto, nisi materiai | |
| ex infinito suboriri copia posset, | |
| unde amissa solent reparare in tempore quæque. | |
| nam vel uti privata cibo natura animantum | |
| diffluit amittens corpus, sic omnia debent | |
| dissolui simul ac defecit suppeditare | |
| materies aliqua ratione aversa viai. | |
| nec plagæ possunt extrinsecus undique summam | |
| conservare omnem, quæ cumque est conciliata. | |
| cudere enim crebro possunt partemque morari, | |
| dum veniant aliæ ac suppleri summa queatur; | |
| inter dum resilire tamen coguntur et una | |
| principiis rerum spatium tempusque fugai | |
| largiri, ut possint a coetu libera ferri. | |
| quare etiam atque etiam suboriri multa necessest, | |
| et tamen ut plagæ quoque possint suppetere ipsæ, | |
| infinita opus est vis undique materiai. | |
| Illud in his rebus longe fuge credere, Memmi, | |
| in medium summæ quod dicunt omnia niti | |
| atque ideo mundi naturam stare sine ullis | |
| ictibus externis neque quoquam posse resolvi | |
| summa atque ima, quod in medium sint omnia nixa, | |
| ipsum si quicquam posse in se sistere credis, | |
| et quæ pondera sunt sub terris omnia sursum | |
| nitier in terraque retro requiescere posta, | |
| ut per aquas quæ nunc rerum simulacra videmus; | |
| et simili ratione animalia suppa vagari | |
| contendunt neque posse e terris in loca cæli | |
| reccidere inferiora magis quam corpora nostra | |
| sponte sua possint in cæli templa volare; | |
| illi cum videant solem, nos sidera noctis | |
| cernere et alternis nobiscum tempora cæli | |
| dividere et noctes parilis agitare diebus. | |
| Sed vanus stolidis hæc * * * | |
| amplexi quod habent perv * * * | |
| nam medium nihil esse potest * * * | |
| infinita; neque omnino, si jam [medium sit>, | |
| possit ibi quicquam consistere * * * | |
| quam quavis alia longe ratione * * * | |
| omnis enim locus ac spatium, quod in, | |
| per medium, per non medium, concedere [debet] | |
| æque ponderibus, motus qua cumque feruntur. | |
| Nec quisquam locus est, quo corpora cum venerunt, | |
| ponderis amissa vi possint stare [in] inani; | |
| nec quod inane autem est ulli subsistere debet, | |
| quin, sua quod natura petit, concedere pergat. | |
| Haud igitur possunt tali ratione teneri | |
| res in concilium medii cuppedine victæ. | |
| Prætertea quoniam non omnia corpora fingunt | |
| in medium niti, sed terrarum atque liquoris | |
| umorem ponti magnasque e montibus undas, | |
| et quasi terreno quæ corpore contineantur, | |
| at contra tenuis exponunt aëris auras | |
| et calidos simul a medio differrier ignis, | |
| atque ideo totum circum tremere æthera signis | |
| et solis flammam per cæli cærula pasci, | |
| quod calor a medio fugiens se ibi conligat omnis, | |
| nec prorsum arboribus summos frondescere ramos | |
| posse, nisi a terris paulatim cuique cibatum | |
| * * * | |
| ne volucri ritu flammarum moenia mundi | |
| diffugiant subito magnum per inane soluta | |
| et ne cetera consimili ratione sequantur | |
| neve ruant cæli tonitralia templa superne | |
| terraque se pedibus raptim subducat et omnis | |
| inter permixtas rerum cælique ruinas | |
| corpora solventes abeat per inane profundum, | |
| temporis ut puncto nihil extet reliquiarum | |
| desertum præter spatium et primordia cæca. | |
| Nam qua cumque prius de parti corpora desse | |
| constitues, hæc rebus erit pars janua leti, | |
| hac se turba foras dabit omnis materiai. | |
| Hæc sic pernosces parva perductus opella; | |
| namque alid ex alio clarescet nec tibi cæca | |
| nox iter eripiet, quin ultima naturai | |
| pervideas: ita res accendent lumina rebus. | |